कोकण किनारपट्टीची सर्वाधिक रुंदी उत्तरेकडे उल्हास नदी खोऱ्यात आढळते. उत्तरेकडून दक्षिणेकडे जातांना किनारपट्टीची रुंदी कमी होत जाते तर पावसाचे प्रमाण उत्तरेकडे कमी असून दक्षिणेकडे जात असतांना वाढत जाते. दक्षिण भागात पडणाऱ्या अतिपावसमुळे तेथे 'जांभा खडक' आढळतो.
कोकणला 'परशुरामाची भूमी' तसेच 'अपरांत' या नावाने ओळखले जाते. कोकण किनारपट्टी 'रिया' प्रकारची आहे. म्हणजेच सह्याद्रीतून वाहत येणाऱ्या नद्या अरबी समुद्राला टप्प्याटप्प्याने अगदी समांतर वाहत जाऊन मिळतात.
(काही ठिकाणी उल्हास नदी ही कोकणातील सर्वात लांब नदी असल्याचा उल्लेख आहे.)
* कोंकणातील नद्यांचे उत्तर कोंकण, मध्य कोंकण व दक्षिण कोंकण या विभागात वर्गीकरण केले जाते.
उत्तर कोकण : दमणगंगा, वरोळी, सूर्या, वैतरणा, तानसा, भातसा, काळू, उल्हास
मध्य कोकण : पाताळगंगा, अंबा, कुंडलिका, काळ, गंधार, भोगावती, घोड, सावित्री, भारजा, जोग, जगबुडी, वाशिष्ठी, शास्त्री, बाव
दक्षिण कोकण : काजळी, मुचकुंदी, काजवी, शुक, वाघोटन, देवगड, आचरा, गड, कर्ली, तेरेखोल
|
कोंकणातील प्रमुख नद्या व खाड्या | |||
| खाडी | नदी | जिल्हा | इतर |
| डहाणू | वारणा | पालघर | |
|---|---|---|---|
| दातीवरे | वैतरणा, तानसा | पालघर | |
| वसई | उल्हास | पालघर | |
| ठाणे | उल्हास | ठाणे | |
| गोराई | - | मुंबई उप. | - |
| मनोरी | दहिसर | मुंबई उप. | - |
| मलाड | - | मुंबई उप. | - |
| माहीम | माहीम | मुंबई उप. | - |
| पनवेल | - | रायगड | |
| धरमतर | पातळगंगा | रायगड | |
| रोहा | कुंडलिका | रायगड | |
| राजापूरी | कुंडलिका | रायगड | |
| बाणकोट | सावित्री | रायगड | सावित्री नदी - रायगड व रत्नागिरी जिल्ह्याची सीमा |
| केळशी | भारजा | रत्नागिरी | |
| दाभोळ | वशिष्ठी, जगबुडी | रत्नागिरी | |
| जयगड | शास्त्री | रत्नागिरी | |
| भाट्ये | काजळी | रत्नागिरी | |
| पूर्णगड | मुचकुंदी | रत्नागिरी | |
| जैतापूर | काजवी | रत्नागिरी | |
| विजयदुर्ग | शुक | रत्नागिरी | शुक नदी - रत्नागिरी व सिंधुदुर्ग जिल्ह्याची सीमा |
| देवगड | देवगड | सिंधुदुर्ग | |
| आचरा | आचरा | सिंधुदुर्ग | |
| कालावली | गड | सिंधुदुर्ग | |
| कर्ली | कर्ली | सिंधुदुर्ग | |
| तेरेखोल | तेरेखोल | सिंधुदुर्ग | |
वरील तक्त्यात दिलेल्या खाड्यांचा क्रम उत्तरेकडून दक्षिणेकडे जातांना दिलेला आहे. परीक्षेत उत्तरेकडून दक्षिणेकडे अथवा दक्षिणेकडून उत्तरेकडे क्रमवारीवर आधारित प्रश्न विचारले जातात. तसेच नद्या व खाड्या यांच्या जोड्या जुडवा या पद्धतीने देखील प्रश्न विचारले जातात. क्रमवारी लक्षात ठेवण्याची सोपी पद्धत म्हणजे जिल्ह्यानुसार खाड्यांचा क्रम लक्षात ठेवावा. प्रत्येक जिल्ह्यातील खाड्यांचा क्रम माहिती झाल्यास आपोआपच कोंकणातील खाड्यांची क्रमवारी लक्षात राहते. तसेच जिल्ह्यांच्या सीमांवर कोणत्या नद्या आहेत हे देखली लक्षात घ्यावे, यावर देखील प्रश्न येण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.
- काजवी नदी - जैतापूर खाडी
- काजळी नदी - भाट्ये खाडी
- (काजळी व काजवी मधील फरक लक्षात घ्यावा)
- इंद्रायणी नदी - भिमेची उपनदी
- इंद्रावती नदी - गोदावरीची उपनदी (इंद्रावती गडचिरोली जिल्ह्याच्या आग्नेय सीमेवरून वाहत येऊन गोदावरी नदीला मिळते)
- पूर्णा नदी ही तापीची उपनदी असून पश्चिम वाहिनी नदी आहे.
- दक्षिण पूर्णा ही गोदावरीची उपनदी असून पूर्ववाहिनी नदी आहे. द. पूर्णा अजिंठ्याच्या डोंगरात उगम पावते. दक्षिण पूर्णा नदीच्या उपनद्या - खेळणा, अंजना, गिरजा, कापरा, दुधना
- पंचगंगा, दुधगंगा, वेदगंगा नद्या - या कृष्णा नदीच्या उपनद्या आहेत
- नळगंगा नदी - तापी नदीची उपनदी आहे.
- कोंकणातील सर्वात लांब नदी - वैतरणा (154 किमी) - काही पुस्तकात सर्वात लांब नदी उल्हास दिलेली आहे.
- कोकणातील दुसरी लांब नदी - उल्हास (122 किमी)
◆ कोकणातील पुळण (Beaches)
उत्तरेकडून दक्षिणेकडे क्रम :
उड्डाण, जुहू, दादर, गिरगाव, अलिबाग, मुरुड, श्रीवर्धन, गणपतिपुळे, हर्णे, गुहागर, तारकर्ली, मोचेमाड, उभा दांडा, शिरोडा, दाभोळी
◆ कोकणातील बेटे
उत्तरेकडून दक्षिणेकडे क्रम : मुंबई, अंजदिव, साष्टि, मढ, घारापुरी, खांदेरी, उंदेरी, कासा, कुलाबा, जंजिरा, कुरटे
0 Comments